Этика научных публикаций

Ғылыми басылымдардың этикасы

«ШӘКӘРІМ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ХАБАРШЫСЫ.  ФИЛОЛОГИЯ СЕРИЯСЫ» журналының этикалық талаптары (Committee on Publication Ethics, COPE), Elsevier баспасының ғылыми жарияланымдар этикасы жөніндегі нұсқаулығы (Publishing Ethics Resource Kit, PERK) мен келісімдер негізінде жасалынған.

Редакция алқасы ғылыми жарияланымдарды құру, тарату және пайдалану процесінде авторлар, рецензенттер, редакторлар, баспагерлер мен оқырмандар арасындағы қарым-қатынаста кәсіби этика нормаларын ұстанады.

Ғылыми мақалаларды жариялау этикасы

Редакцияның қолжазбаны қабылдаудың немесе қабылдамаудың негізгі критерийлері – ұсынылған мақаланың өзектілігі мен ғылыми маңыздылығы, оның журнал тақырыбына сәйкестігі, мақаланың түпнұсқалығы мен деректердің дұрыстығы, материалды ұсынудың анықтығы, мақаланың журналдың барлық талаптарына сәйкестігі.

Редакция мақаланы қабылдау, өңдеу және шолу процесінде толық құпиялылыққа кепілдік береді.

Редакцияның мақаланы жариялауға қабылдауы үшін екі рецензенттің оң бағасы негіз болып табылады, оң және теріс болған жағдайда редакциялық алқа мақалаға және оны қайта түзеу нұсқаларына қатысты алқалы шешім қабылдап, бұл туралы авторға хабарлайды. Редакция авторлармен және рецензенттермен өзара әрекеттесу процесінде мүдделер қақтығысына жол бермейді.

Журнал жарияланатын қолжазба үшін ақы алады және барлық авторлар тең жағдайда қарастырылып, авторлардың бірде-бір санаты, соның ішінде журнал шығатын Семей қаласының Шәкәрім университетінің қызметкерлері де бұл төлемнен босатылмайды.

Ғылыми жарияланымдар авторларының этикасы

Авторлар «Шәкәрім университетінің хабаршысы. Филология сериясы» журналына жариялауға жіберілген қолжазба бұрын толық немесе ішінара жарияланбаған түпнұсқа екендігіне кепілдік береді.  Бір қолжазбаны бір уақытта басқа журналға (журналдарға) ұсыну этиканы бұзу ретінде қабылданады және мақаланы қабылдамауға негіз болады.

Ғылыми зерттеу нәтижелерінің жаңалығы мен дұрыстығына негізгі жауапкершілік артылатынын автор (немесе авторлар ұжымы) түсіне отырып, мынадай қағидаттарды сақтауды көздейді.

Мақала авторлары жүргізілген зерттеулердің шынайы нәтижелерін ұсынуы керек. Көре тұра қате немесе жанылыс пікірлерге жол берілмейді.

Авторлар ұсынылған мақалада көрсетілген зерттеу нәтижелері толығымен түпнұсқа екендігіне кепілдік беруі тиіс. Алынған фрагменттер немесе мәлімдемелер автор мен бастапқы көзді міндетті түрде көрсете отырып ресімделуі тиіс. Шамадан тыс көшіріп алу, сондай-ақ кез-келген нысандағы плагиат, оның ішінде рәсімделмеген дәйексөздер, өзгертіп айту немесе басқа адамдардың зерттеулерінің нәтижелерін иемдену құқығын алу этикаға жатпайды және қабылданбайды.

Зерттеу барысына қандай да бір әсер еткен барлық тұлғалардың үлесін мойындау қажет, атап айтқанда, мақалаға зерттеу жүргізу кезінде маңызды болған жұмыстарға сілтемелер ұсынылуы керек.

Авторлар журналға басқа журналға жіберілген және қаралып жатқан мақаланы, сондай-ақ басқа журналда жарияланған мақаланы ұсынбауы керек. Мақаланы бір уақытта бірнеше басылымға ұсыну этикаға сәйкес келмейтін мінез-құлықты құрады және қабылданбайды.

Мақаланың қосалқы авторлары зерттеу жүргізуге елеулі үлес қосқан барлық тұлғаларды көрсетуі тиіс. Қосалқы авторлар арасында зерттеуге қатыспаған адамдарды көрсетуге болмайды.

Мақаланы ұсынған автор барлық қосалқы авторлардың (бар болса) оның соңғы нұсқасымен және оны журналға жариялау үшін келісіуімен қамтамасыз етуі керек.

Автор мақалада оны қарау кезеңінде немесе оны жариялағаннан кейін елеулі қателер немесе дәлсіздіктер анықталған жағдайда бұл туралы журналдың редакциясына мүмкіндігінше дереу хабардар ету керек.

Журнал жарияланымға ұсынылған, жоғарыда аталған қағидаттарға сәйкес келмейтін кез келген қолжазбаны қабылдамауға құқылы.

Зерттеулерді қаржыландыру көзі, егер бар болса, жариялануы және көрсетілуі керек, оның зерттеу жүргізудегі және/немесе мақаланы дайындаудағы рөлі көрсетілуі керек.

Ғылыми жарияланымдарды рецензиялау этикасы

Рецензент авторлық материалдардың ғылыми сараптамасын орындайды, соның салдарынан оның іс-әрекеттері мынадай қағидаттарды орындаудан тұратын бейтарап сипатта болуы тиіс.

Рецензент бағалау үшін жеткілікті білімі бар және уақтылы рецензия бере алатын мақалаларды ғана қарауға келісуі тиіс.

Рецензент рецензияның құпиялылығын құрметтеуі және рецензиялау кезінде немесе одан кейін редакцияға (мысалы, редакторға) рұқсат етілген адамдардан басқа үшінші тұлғаға мақала немесе рецензия туралы мәліметтерді ашпауы тиіс.

Рецензиялау үшін алынған қолжазба редакциядан өкілеттігі жоқ үшінші тұлғаларға танысу немесе талқылау үшін беруге болмайтын конфиденциальды құжат ретінде қаралуы тиіс.

Рецензент зерттеудің баяндалған ұсынылған нәтижелеріне объективті және дәлелді баға беруге міндетті. Автордың жеке сынына жол берілмейді. Қарауға ұсынылған материалдардан алынған жарияланбаған деректерді рецензент жеке мақсатында пайдаланбауы тиіс. Авторлар жұмысты жақсарту үшін қолдана алатындай бағалау объективті түрде жүргізілуі тиіс, қорытындылар нақты тұжырымдалуы және негізделуі тиіс.

ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТКЕ ҚАТЫСТЫ ЖАРИЯЛАУ ЭТИКАСЫНЫҢ ПРИНЦИПТЕРІ (ЖИ)
 
1. Журнал редакциясы зерттеу жүргізу және мақаланы дайындау кезінде ЖИ бар құралдарды пайдалануды ұсынбайды.
2. Ешқандай ЖИ бағдарламасы және ешқандай жағдайда мақаланың авторы немесе тең авторы ретінде көрсетілмейді. ЖИ бағдарламасы зерттеу жүргізуге және мақаланы дайындауға үлес қосқан адамдардың тізімінде көрсетілмейді. Бағдарламалар мен құралдар негізделген және ұсынылған жұмыс үшін жауап бермейді (және көтере алмайды), олар мүдделер қақтығысының болуы мен болмауы туралы мәлімдей алмайды және авторлық құқықты басқара алмайды.
3. Мақаланы дайындау кезінде ЖИ пайдаланылған жағдайда, мақаланың нақты бөлімдерін жасау үшін ЖИ қолдану туралы толық ақпарат беру міндетті болып табылады. ЖИ қолдану туралы ақпарат мақаланың кіріспесінде немесе «Зерттеу әдістері» бөлімінде ұсынылуы мүмкін.
4. ЖИ-пен жүргізілген жұмыстың сипаттамасы мыналарды қамтуы керек: ЖИ құралдарының атауы, нұсқасы және әзірлеушісі (мысалы, Chatgpt, OpenAI әзірлеген GPT-4 негізіндегі 25 қыркүйектегі нұсқасы).
5. Журналдың редакциясы ЖИ пайдалана отырып дайындалған мақалаларды жариялау немесе жариялаудан бас тарту туралы шешім қабылдау құқығын өзіне қалдырады. Егер мақала жасанды интеллект көмегімен дайындалған болса, бірақ бұл ретте мақалада оның қолданылуы туралы ақпарат көрсетілмесе, мақала редакцияның шешімі бойынша жарияланымнан алынып тасталуы мүмкін.
6. ЖИ шолуды дайындауда қолданыла алмайды. Мақала мәтінінің немесе шолу мәтінінің үзінділері автордан алынған ақпараттың құпиялылығын бұзуы мүмкін.
7. Егер мақала немесе оның бөліктері ЖИ көмегімен жасалған деген алаңдаушылық туындаса және бұл туралы ақпарат болмаса, бұл шолуда оның дәлдігіне және/немесе жариялауға жарамдылығына әсер ететін фактор ретінде атап өтілуі мүмкін.
8. Редакцияға мақаламен жұмыс істеу кезінде ЖИ пайдалануға рұқсат етілмейді. Мұның себебі рецензенттермен бірдей: чат-ботқа мақаланың үзіндісін де, шолудың үзіндісін де жүктеу кезінде құпиялылықтың бұзылу қаупі жоғары.