ӘДЕБИЕТ ЖӘНЕ ИДЕОЛОГИЯ: А

Аңдатпа

Мақалада ХХ ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ және беларусь әдебиетінің дамуы «Алаш» қозғалысы мен «Маладняк» әдеби бірлестігі өкілдерінің интеллектуалдық және әдеби мұрасын салыстырмалы талдау негізінде қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – ұқсас әлеуметтік-саяси жағдайларда қызмет еткен қазақ және беларусь зиялыларының шығармаларында ұлттық сана, тіл, тарихи жады, мәдени автономия және жеке тұлға еркіндігі идеяларының қалай көрініс тапқанын анықтау, сондай-ақ олардың кеңестік идеологиямен қарым-қатынасындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтарды айқындау. Әдіснамалық тұрғыдан зерттеуде салыстырмалы әдебиеттану, тарихи-контекстік, типологиялық және интерпретациялық талдау әдістері ұштастырылады. «Алаш» пен «Маладняк» тек ұлттық әдеби құбылыстар ретінде ғана емес, ХХ ғасырдың басындағы империялық және кеңестік трансформациялар жағдайында қалыптасқан интеллектуалдық құрылымдар ретінде қарастырылады. Зерттеу нәтижелері екі әдеби ортада да ана тілін және ұлттық мәдениетті сақтау, тарихи сананы жаңғырту және әдебиеттің қоғамдық рөлін күшейту идеяларының маңызды орын алғанын көрсетеді. Сонымен қатар олардың саяси билікпен қарым-қатынасында елеулі айырмашылықтар байқалды. «Алаш» зиялылары ұлттық жаңғыруды автономия және саяси өзін-өзі айқындау идеяларымен байланыстырса, «Маладняк» өкілдерінің бастапқы шығармашылық стратегиялары беларусь әдебиеті мен тілін кеңестік мәдени саясат аясында дамытуға бағытталды. Кейін идеологиялық бақылаудың күшеюі олардың шығармашылық еркіндігін шектеп, бірқатар өкілдерінің саяси қуғын-сүргінге ұшырауына әкелді. Зерттеу қазақ және беларусь әдебиетіндегі ұлттық жаңғыру тәжірибесін ортақ салыстырмалы модель аясында қарастырып, әдебиетті ұлттық бірегейлікті қалыптастыратын, мәдени жадты сақтайтын және саяси қысымға интеллектуалдық жауап білдіретін кеңістік ретінде тұжырымдау арқылы салыстырмалы әдебиеттануға үлес қосады.