ҒАШЫҚТЫҚ ЖЫРДАҒЫ ЭТНОМӘДЕНИ ҚОЛДАНЫСТАР («ҚОЗЫ КӨРПЕШ-БАЯН СҰЛУ» ДАСТАНЫ МЫСАЛЫНДА)
DOI:
https://doi.org/10.53360/3080-387X-2026-1-2(6)-%25pКілт сөздер:
лингвомәдениеттану, ғашықтық дастан, этномәдени қолданыстар, «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» жырының тілі, Жанақ нұсқасы.Аңдатпа
Бұл мақалада түркі халықтарына ортақ мұра «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» дастаны тілінде кездесетін этномәдени қолданыстардың ерекшеліктері, танымдық мәні қарастырылады. Көне ғашықтық жырлардың бірі болып табылатын бұл халық мұрасының ұлт тарихындағы өзіндік орны айқындалады. Зерттеу мақсаты – ғашықтық жырдың Жанақ нұсқасындағы тілдік ерекшеліктерін ұлт мәдениетімен, болмысымен байланыстыра анықтау, тілдің кумулятивтік қызметінің маңыздылығына назар аудару. Авторлар дастандағы этномәдени қолданыстарды төрт семантикалық топқа жіктеп, талдайды. Атап айтқанда: 1) әдет-ғұрып, салт-дәстүрге қатысты атаулар; 2) топонимикалық атаулар; 3) антропонимикалық атаулар; 4) тұрмыстық зат атаулары (киім-кешек, зергерлік бұйымдар, қару, ыдыс т.б.) деген топтар анықталып, зерделенді. Ғашықтық дастаннан ұлттың рухани және материалдық мәдениетін құрайтын тілдік бірліктер теріліп, олардың қолданыс аясы, ерекшеліктері анықталды. Осылайша, лиро-эпостық жырдың тіл табиғатын, ұлт болмысын танытудағы рөлі таныла түсті. Авторлар дастан тілін талдау барысында салыстырмалы, лексика-семантикалық, этимологиялық, түсіндіру т.б. әдістерді қолданды. Зерттеу нәтижесінде ғашықтық жыр тілінде кездесетін этномәдени бірліктердің көпшілігі қазіргі тілдік қолданыста бар екендігі анықталып, ұрпақтар арасындағы сабақтастықтың тіл арқылы сақталатыны ашыла түсті. Сондай-ақ көнерген сөздер қатарын толықтырған кейбір этномәдени қолданыстардың шығу төркіні зерделеніп, көнеру себептері мен лексика-семантикалық жүйедегі орны айқындалды. Аталған мақала филологтарға, қазақ тілінің зерттелуіне қызығушылық танытатын көпшілік қауымға арналған. Сонымен бірге мақала нәтижелерін жоғары оқу орындарында «Лексикология және фразеология», «Лингвомәдениеттану», «Көркем мәтінге лингвистикалық талдау», «Халық ауыз әдебиеті» пәндерінде материал ретінде пайдалануға болады.
Жүктеулер
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Журналдың редакциясы Қазақстан Республикасының авторлық құқық туралы заңын және тиісті халықаралық шарттарды басшылыққа алады. Авторлар өздерінің авторлық құқықтарын сақтайды және «Шәкәрім университетінің хабаршысы. «Тарих ғылымдары сериясы» журналына қолжазбаның алғашқы жариялану құқығығын береді. Автор журналға тиісті сілтеме жасаған жағдайда материалды кез келген тасымалдағышта және кез келген форматта көшіруге және таратуға құқылы. Оқырмандар мен пайдаланушылар жұмыстың авторы көрсетілген және осы журналға сілтеме берілген жағдайда материалды еркін көшіріп, тарата және қолдана алады. Авторлық құқық мақала жазуға елеулі үлес қосқан әрбір бірлескен автордың адалдығы мен жауапкершілігін білдіреді. Автор журналдың веб-сайтына тиісті сілтемені көрсеткен жағдайда өз басылымдарын институционалды немесе басқа қоймаларда сақтауға құқылы.
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-Коммерциялық емес 4.0 халықаралық лицензиясы.
Авторлық құқық мақала жазуға елеулі үлес қосқан әрбір бірлескен автордың адалдығы мен жауапкершілігін білдіреді.
Автор журналдың веб-сайтына тиісті сілтемені көрсеткен жағдайда өз басылымдарын институционалды немесе басқа қоймаларда сақтауға құқылы.