АБАЙДЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ-ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ОЙ-ПІКІРЛЕРІ

Аңдатпа

Мақалада Абай шығармаларындағы педагогикалық-психологиялық көзқарастарды қарастырған ғалымдардың құнды пікірлері келтірілген. Абай – рухани ұстаз, қазақ халқының психологы екені шығармаларды талдау барысында да көрсетілген. Ақын психология саласын жеке дара қарастырмаса да, оның шығармаларының көбі дерлік осы ғылымның түрлі мәселелерін  жан-жақты талдап, құнды пікірлер, нақты тұжырымдармен ерекшеленеді. Абайдың қара сөздері мен өлең жырларында адамның жаны мен тәнінің қызметін, яғни адамзат баласының психологиялық тұрғыдан даму сатысы болып табылатын тәрбие мен білімнің алар орны, жас өспірім психологиясы мен әлеуметтік орта психологиясының әртүрлі қырлары да  көрініс тапқан.

Ақынның педагогикалық-психологиялық мәселелерді айқындайтын «Құлақтан кіріп, бойды алар», «Көзімнің қарасы» және т.б. шығармалары мақаланың негізі болып алынды. Абай қара сөздері халықты жақсы өмірге ұмтылуға, өз құқығын білуге, басқа елдерден үлгі алуға тәрбиелейтін туындылар. Қазақ әдебиетінің тарихында алғаш болып ата-анаға жас ұрпақты тәрбиелеуде талаптанып білім іздеудің көзі еңбек екенін моральдық тұрғыдан тереңдікпен түсіндірірген  өлеңдері және қара сөздерінен де мысалдар келтірілді.

Ақынның қара сөз, өлеңдерін қазіргі таңдағы педагогикалық-психологиялық іс-әрекеттермен салыстырылды. Білім алуға, ғылымды игеруге, адамгершілік  және т.б. игі қасиеттерді дамытуға, жоғары ұстанымды дағдыға айналдыратын еңбектері қарастырылды. Абай Құнанбаевтың адамгершілік тәрбиесі мәселесіне қатысты философиялық - педагогикалық көзқарастарының маңыздылығы көрсетілді. Әрбір адамның өмірінде моральдық ұстанымдары мен адамгершілік құндылықтарды қалыптастырудың іргелі әмбебап мәселелеріне ерекше назар аударылады.

Мақалада Абайдың шығармаларының педагогика, психологиялық қырларын қарастырушы Ш. Әлжанов,  Т. Тәжібаев, Қ. Жарықбаев, О. Саңғылбаев және тағы басқа ғылыми еңбектерінде арнайы қарастырған демесе де, біршама құнды пікірлер білдіреді. Ақынның өлеңдер жинағы, қара сөздері, ғалымдар еңбектері, психологиялық энциклопедия, сілтемелердегі тарихы бойынша басылымдар құнды ақпарат көзі болып отыр.