DIŞ YAKLAŞIMLI ELEŞTİRİDE YÖNTEM, KAVRAM VE ELEŞTİREN

Öz

Edebiyat eleştirisi, Platon ve Aristo’dan başlayarak günümüze kadar birbirinden farklı yöntem, kavram ve eleştirenlerle ifade edilmeye çalışılır. Edebiyat eserine dıştan ve içten yapılan yaklaşımlar yöntem, kavram ve eleştirenler arasındaki farklılıkta etkili olur. Ortaya çıkan bu farklılıkta incelenen unsuru dış veya iç yaklaşımla ele almak belirleyici rol oynar. Dış yaklaşımlı eleştiri topluma, okura ve sanatçıya dönükken iç yaklaşımlı eleştiri esere dönüktür. Söz konusu yaklaşım farklılıkları, edebiyat eserini inceleyen, yorumlayan ve değerlendiren eleştirenleri farklı bir düzleme çeker. Dış yaklaşımlı eleştiri teorileri söz konusu farklı düzlemler sayesinde ortaya çıkar. Eleştiride dış yaklaşım yoluyla edebiyat eserinin içeriğinin eleştirisi yapılır. Bu tarz eleştiride yapıtın estetik ve sanat değeri ikinci planda incelenir. Bununla birlikte dış yaklaşımlı eleştiride Platon ve Aristo’yla birlikte edebiyatın dolayısıyla edebi eserin anlaşılması, kavranması, yorumlanması ve değerlendirilmesinin başat isimleridir. 20. Yüzyıl’a gelinceye kadar edebiyat eserleri, daha çok dış yaklaşımlı kuramlarla ele alınır. Eseri dıştan değerlendirmeye çalışan eleştirilerde, edebiyat eserinin sanat ve estetik değeri pek fazla dikkate alınmaz ve büyük ölçüde içeriğin eleştirisinin yapıldığı görülür. Genel sınıflandırmalardan hareket edildiğinde dış yaklaşımlı eleştiride toplum, okur ve sanatçı; iç yaklaşımlı eleştiride ise eserin odakta yer aldığı tespit edilir. Dış yaklaşımlı eleştiri çoğunlukla topluma dönük eleştiri, okura dönük eleştiri ve sanatçıya dönük eleştiri olarak üç; iç yaklaşımlı eleştiri ise esere dönük eleştiri olarak tek ana başlık hâlinde ifade edilir.